Το Διπλό Κόστος της Αναξιοκρατίας

By Emmanuelides Pavlos, Adjunct Professor of Strategic Management

Αξιοκρατία ήτοι το να επιλέγονται οι πλέον άξιοι και ικανοί για μία θέση ευθύνης.  Αντίθετες έννοιες η αναξιοκρατία, η ευνοιοκρατία ή επί το λατινικότερον φαβοριτισμός, η οικογενειοκρατία ή επί το λατινικότερον νεποτισμός, το ρουσφέτι ή επί το «τουρκικότερον» rusvet (εύνοια, δωροδοκία).  Έννοιες και πρακτικές για τις οποίες έχουμε τόσες προσλαμβάνουσες παραστάσεις ώστε δεν χρειάζονται περαιτέρω επεξηγήσεις.

Ποιο είναι όμως το αληθινό κόστος της διαδεδομένης πρακτικής της αναξιοκρατικής εύνοιας στην προώθηση ατόμων για συγκεκριμένες καίριες θέσεις για τους οργανισμούς και τις κοινωνίες;  Η θέση του άρθρου είναι ότι το κόστος για τους οργανισμούς, το κοινωνικό σύνολο, αλλά και το άτομο μίας συστηματικής και συστημικής αναξιοκρατίας είναι τεράστιο, δυσβάσταχτο και συνήθως υποεκτιμημένο καθότι πολύ δύσκολα μετρήσιμο.  Το παρόν άρθρο δεν επιχειρεί να μετρήσει το αβυσσαλέο κόστος της αναξιοκρατίας αλλά να εμβαθύνει στις γενεσιουργές αιτίες και ειδικά στον διττό χαρακτήρα της ζημίας.

Πρώτα απ’ όλα θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι η έννοια της αξιοκρατίας αναφέρεται στην επιλογή του/της άξιου/άξιας για μία συγκεκριμένη θέση ευθύνης.  Συνεπώς οι ικανότητες , δεξιότητες και ο χαρακτήρας του/της «άξιου/άξιας» δεν θα πρέπει να εκτιμώνται κατ’ απόλυτο τρόπο αλλά σε αναφορά με την συγκεκριμένη θέση που πρόκειται να πληρωθεί.  Φανταστείτε για παράδειγμα τα συνεπαγόμενα κόστη και τους ολέθριους κινδύνους στην περίπτωση που  ένας άριστος ποινικολόγος αντάλλασσε θέσεις με έναν άριστο ογκολόγο ή ένας άξιος καπετάνιος με έναν ικανό Διευθυντή Κεντρικής Τράπεζας.

Επίσης η ευνοιοκρατική προώθηση ατόμων δεν συνεπάγεται απαραίτητα αναξιοκρατία καθώς το προωθούμενο άτομο μπορεί να τυγχάνει άξιο για την θέση αλλά οι πιθανότητες να συμβεί αυτό είναι μικρότερες καθότι η επιλεκτική εύνοια και τα ίδια προσδοκώμενα οφέλη του ευνοούντος θέτουν άλλα κριτήρια επιλογής που σπανίως συμπίπτουν με τα αμιγώς αξιοκρατικά κριτήρια.

Ας φανταστούμε ότι ο/η decision maker D επιθυμεί να πληρώσει την θέση ευθύνης Χ έχοντας 2 επιλογές: το πανθομολογουμένως άξιο για την θέση άτομο Α και το μη κατάλληλο για την θέση άτομο Β.  Ας αναλογιστούμε τι συμβαίνει στην περίπτωση της ευνοιοκρατικής προώθησης του ατόμου Β στην θέση ευθύνης Χ.

Αφενός ο/η Β κατά την διάρκεια της θητείας του/της στην καίρια θέση Χ θα πάρει αποφάσεις και θα υλοποιήσει πολιτικές μέτριας ποιότητας λόγω ανεπάρκειας ή διαπλεκόμενης επιστροφής χάρης στον/στην D. Οι μέτριες ή κακές αποφάσεις και πολιτικές του/της Β στην θέση Χ θα πλήξουν ανυπολόγιστα και συνεχιζόμενα το γενικότερο συμφέρον μέσα από πολύπλοκες, αλυσιδωτές, μη γραμμικές και μη προβλέψιμες αντιδράσεις και αλληλεπιδράσεις.  Το φαινόμενο θα εντείνεται όσο υψηλότερη είναι η ευθύνη της θέσης Χ. Στην περίπτωση της ευνοιοκρατικής και αναξιοκρατικής προαγωγής ακατάλληλου ατόμου σε σημαντική θέση ευθύνης ισχύει το «ενός κακού μύρια έπονται.»

Αφετέρου το άξιο και κατάλληλο για την θέση άτομο Α αποκλείεται.  Υπάρχει ήδη ένα κόστος ευκαιρίας (opportunity cost) που ποτέ δεν θα μάθουμε πόσο μεγάλο είναι και που απόλλυται για το σύνολο του οργανισμού και της κοινωνίας από τον αποκλεισμό του/της Α και των βέλτιστων πολιτικών που θα είχε ακολουθήσει εάν είχε επάξια πάρει την θέση Χ.  Στερείται από τον/την Α η ευκαιρία αξιοποίησης και περαιτέρω ανάπτυξης ικανοτήτων. Εάν δε ο αποκλεισμός των αξίων γίνεται συστηματικά λόγω διαδεδομένων ευνοιοκρατικών πρακτικών οδηγούμεθα σε σημαντικό αναξιοποίητο δυναμικό που ατροφεί και μαραζώνει, απώλεια πολύτιμων συγκριτικών πλεονεκτημάτων γνώσης και εξειδίκευσης, αποξένωση, ταπείνωση, μη εξέλιξη, χαμένες καριέρες, χαμένες ζωές, παραίτηση, φυγή, brain drain, πίκρα, οργή και ακραία ζημιογόνες καταστάσεις για τους/τις Α αλλά και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο όπου τίθεται εν αμφιβόλω το όλο εκπαιδευτικό σύστημα και η αξία της γνώσης. Οι ζημίες της αναξιοκρατίας από την πλευρά του αδικημένου και όχι της θέσης αυτήν την φορά είναι επίσης σοβαρότατες με σημαντικές, συχνά ανυπολόγιστες, ηθικές, κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις.

Εάν ένα σύστημα κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης ενστερνιστεί την αξιοκρατία ως αξία που οδηγεί σε υψηλή αποτελεσματικότητα δεν είναι τόσο δύσκολο να υλοποιήσει δοκιμασμένα συστήματα επιλογής, ελέγχου, και συνεχούς αξιολόγησης που την διασφαλίζουν στον μέγιστο δυνατό βαθμό ξεπερνώντας θεσμικά την ανθρώπινη αδυναμία εύνοιας φίλων, συγγενών, και συνεργατών διαπλεκομένων συμφερόντων εις βάρος του κοινωνικού συνόλου.  Τα οφέλη σε ότι αφορά την  αύξηση της αποτελεσματικότητας και παραγωγικότητας σε ομαδική κλίμακα αλλά και της εργασιακής ικανοποίησης και αειφόρου επαγγελματικής ανάπτυξης σε ατομική κλίμακα είναι τεράστια και πολλαπλά.  Όποιος τα αγνοεί παρασυρόμενος από τις σειρήνες της ευνοιοκρατίας ασπάζεται την μετριότητα.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s